Fırsat Maliyeti Bakış Açısıyla Kurumsal Kaynak Planlama

Erp_banner
İşletmeler açısından maliyet ile ilgili üç temel kavram vardır: Açık maliyetler, örtük maliyetler ve ekonomik maliyet. Muhasebe maliyeti diye de adlandırılan açık maliyetler, bir firmanın üretim faaliyeti ile ilgili olarak firma sahipleri dışında kaynaklarını kullandığı kişi veya firmalara yaptığı doğrudan ödemelerdir. Emek, makine, ham madde ve ara mal gibi girdiler için firmanın kasasından çıkan paraların toplamı açık maliyeti oluşturur. Örtük maliyetler, firma sahiplerinin üretimi için kullandıkları kendi kaynaklarının fırsat maliyetlerinden oluşur. Ekonomik maliyet ise açık maliyetler ile örtük maliyetlerin toplamına eşittir. (1)

“Vazgeçme Maliyeti” ve  “Alternatif Maliyet” adlarıyla da bilinen fırsat maliyeti, ilgili sonuç(veya şey) uğruna “kaçırılan net kazanç” tutarıdır. Yani eğer belli bir şeyin yapılması daha başka bir şeyden vazgeçilmesini gerektiriyorsa, vazgeçilen şeyden sağlanabilecek net kazanç, yapılan şeyin fırsat maliyetini meydana getirir.(2)

Dünyada kaynaklar kısıtlıdır ve her insanın bütün ihtiyaçlarını, arzularını karşılaması olanaksızdır. Ekonomi biliminde bu duruma kıtlık denir. Bu nedenle insanlar kıt kaynakların kullanımında akılcı (rasyonel) seçimler yapmak zorundadırlar. Bu yapılan ekonomik her seçimin bir fırsat maliyeti vardır. Bir ekonomik seçim ile vazgeçilen en yüksek maliyetli alternatif, fırsat maliyetini oluşturur.(3)

Ekonomistlerin kabul ettiği şekliyle fırsat maliyeti, işletme sahipleri ve yöneticilerinin işletme faaliyetlerini sürdürebilmeleri için, üretim faktörlerine ödenen bedel olarak algılanır.(3) Ekonomik analistler bu bedeli, vazgeçilen fırsatlar veya elde edilebilecek fırsat bedeli olarak tanımlarlar.  Özellikle alternatif yatırımlarda, ekonomik anlamda, diğer mümkün olan alternatifleri ortaya çıkardığında, direkt olarak fırsat maliyeti kavramı ile ilişkilendirilir. Fırsat maliyetinin mantığı, kaynakların kullanılmasındaki fedakârlıkla açıklanmaktadır. (4)

Fırsat maliyeti kavramı; geçmişte, geleneksel muhasebeden kaynaklanan eksikliklerden ortaya çıktığı ifade edilmektedir. Bu eksiklikler, yönetim kararlarında muhasebe bilgileri kullanılırken tarihsel maliyet üzerinde yoğunlaşma, ortak genel üretim giderlerinin dağıtımı ile ilgili varsayımlar ve vazgeçilen alternatifleri yorumlamadaki eksiklikler olarak ortaya konulmuştur. Yönetim kararlarında sadece geçmiş verilerin yeterli olmaması, geleceğe yönelik kararlarda fırsat maliyetini ön plana çıkarmaktadır.(Güneş) Kar maksimizasyonu, mevcut kaynakların alternatif kullanımı,  transfer fiyatlandırılması, karar değişiklikleri, stok yatırımları ve bütçeleme olarak sınıflandırılabilir. Üretme veya satın alma kararlarında, gölge fiyatların belirlenmesinde, başa baş analizlerinde, belirli bir mamulün veya bölümün faaliyetine son verilmesi kararları, özel siparişlerin kabul edilip edilmemesi kararları, transfer fiyatlandırmaları gibi çeşitli stratejik ve yönetsel kararlarda fırsat maliyetleri karar vericilere önemli ipucu değerler sunar.

İşletmelerin bilgi işlem teknolojilerine yatırım kararlarına yönelik bir örnek vermek gerekirse;

Örgütsel hiyerarşinin en alt kademesinde bulunan çalışanlar yerel bilgiye diğerlerine göre daha kolay ulaşabilmektedirler. Eğer tüm kararlar vekâlet maliyetlerini azaltmak için üst düzey yöneticiler tarafından alınırsa, bilgiyi hiyerarşinin üst kademelerine taşımak gerekecek ve bunun da bir maliyeti ortaya çıkacaktır. Örneğin, bilginin iletilmesi için katlanılan iletişim maliyetleri ya da bilginin iletilmesinde ve iletişimde gerçekleşen gecikme ve aksaklıkların maliyetleri bilgi maliyetlerini oluşturmaktadır. Organizasyonda bilginin iletileceği kademe, bilginin sahip olunduğu kademeden uzaklaştıkça bilgi maliyetleri artmaktadır. Bununla birlikte, karar alma sürecini örgütsel hiyerarşinin alt kademelerine bırakmak, ortaklar ve profesyonel yöneticiler arasındaki amaçlar farklı olduğu için sorun olacaktır. ERP(Kurumsal Kaynak Planlama) teknolojisi, karar alma sürecinde gerekli kurum içi bilgileri karar alıcılara zamanında ve doğru bir biçimde sunduğu için, bilgi işleme maliyetleri ve yetersiz iletişimden kaynaklanan fırsat maliyetleri azaltacaktır. Maliyet azalışları pazarlama, satış ve dağıtım (lojistik) giderlerinde, genel yönetim giderlerinde ve genel üretim giderlerinde (dolayısıyla stok ve satılan mamul maliyetinde) ortaya çıkacaktır.(5)

Sonuç olarak, kurumsal kaynak planlama sistemlerine yapılacak yatırımların fırsat maliyetleri değerlendirildiğinde, söz konusu yatırımların kurumsal performansa kattığı pozitif değerler işletmeleri maliyet merkezli bir IT (bilgi teknolojileri birimleri) algısından, kar merkezli IT algısına taşımaktadır. Bu kapsamda Bilgi Teknolojileri departmanlarının işletmenin temel birimleri ile iş etkileşimlerinde yapılan IT yatırımlarının fırsat maliyetlerini net şekilde sunabilmeleri, işletmenin fayda-maliyet analizleri açısından büyük bir bakış açısı kazandıracaktır.

Kaynaklar:

  1. Ertek, T., Mikroekonomiye Giriş, Beta Yayınları, İstanbul, 2011.
  2. Büyükmırza, K., Maliyet ve Yönetim Muhasebesi, Ankara, 2011.
  3. Alkın, E.; Yıldırım, K.; Özer, M. İktisada Giriş. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi,2005
  4. Güneş, R., Fırsat Maliyeti ve Fırsat Maliyetinin İşletme Yönetimi Kararlarında Kullanılması, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 1997
  5. Demir, V.; Bahadır, O., Muhasebe-Bilim Dünyası Dergisi, ISSN:1302-258X, Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP) Sistemlerinin Maliyetlere Ve İşletme Performansına Etkileri
PaylaşınShare on LinkedInShare on Google+Share on FacebookTweet about this on TwitterDigg this